U bent hier

Maquettes brengen verdwenen buurtschap Papiermolen tot leven bij Open Monumentendag

Gisella Roling en Rogier Kruisman

Rogier Kruisman en Gisella Roling werkten de afgelopen weken aan deze “monsterklus”.

Twee maquettes brengen het in 1953 verdwenen buurtschap De Papiermolen tot leven bij Open Monumentendag op zaterdag 14 september. Gemeentelijk archeoloog Rogier Kruisman en stedenbouwkundig tekenaar Gisella Roling werkten de afgelopen weken aan deze “monsterklus” zoals ze het zelf omschrijven. Op Open Monumentendag kunnen bezoekers bij een rondgang door het huidige openluchtzwembad De Papiermolen de maquettes bewonderen.

Papiermolen-Buurtschap

Wie zich kruipdoor sluipdoor een weg baant door de achterkant van het gemeentekantoor aan het Gedempte Zuiderdiep, treft de twee maquettes daar nu nog aan. De ene voert je terug naar het buurtschap De Papiermolen in 1830 met de papiermolen die er toen stond en de omliggende arbeidershuisjes. Een bewust sober gehouden maquette omdat minder bekend is over de exacte situatie van destijds. De tweede maquette oogt voller en kleurrijker, we zien daarop het buurtschap in 1950. De papiermolen is dan al lang gesloopt, kort daarna gaat het complete buurtschap tegen de vlakte om plaats te maken voor het zwembad.

Isoleerschuim

“Pas geverfd, niet aankomen”, staat op een papiertje bij de tweede maquette. Gisella wast de verf van haar handen en vertelt enthousiast over het knippen, plakken, schuren en verven. “Ik gebruik de gekste materialen, bij deze maquettes vooral isoleerschuim.” Ze beginnen met een bouwpakkettekening en lijmen daarna miniatuurhuisjes, bomen en andere voorwerpen op de maquettes. “Met acrylverf probeer ik het zo natuurlijk mogelijk na te bootsen. De bomen maken we van spons en voor de landerijen gebruik ik turfstrooisel.” De maquettes kennen een schaal van 1 op 300.

Maquette-Situatie 1830

Helperlinie

Ze zijn onderdeel van een expositie met grote foto’s in het zwembad op Open Monumentendag. Rogier: “De aandacht voor de geschiedenis van De Papiermolen ligt in het verlengde van ons onderzoek naar de Helperlinie van de afgelopen jaren. Een verdedigingslinie rondom de stad die na de belegering door Bommen Berend is aangelegd. Daarbij kwamen we uit bij het ontzettend mooie verhaal over De Papiermolen die net buiten de Helperlinie lag. Ook omdat het zwembad dit jaar heropend is, willen graag iets doen met onze kennis en verhalen op Open Monumentendag.”

Topje

Volgens Rogier ging aan het maken van de maquettes een jaar aan voorbereiding vooraf. “De maquettes zijn het topje van de ijsberg. Het allerbelangrijkst is om eerst zoveel mogelijk informatie te verzamelen. Het archeologisch onderzoek op de plek van De Papiermolen leverde niet zoveel op, dus gingen we op zoek naar bronnen zoals archieven. Maar we misten nog de persoonlijke component en plaatsten daarom een oproep aan mensen met herinneringen aan het buurtschap.”

Bakkersjongen

“We interviewden 7 mensen waaronder bijvoorbeeld de bakkersjongen die destijds brood kwam brengen in het buurtschap. Al die verhalen brachten we bij elkaar en daaruit abstraheerden we de waarheid. De maquettes berusten ook grotendeels op foto’s. Die zijn in de jaren ’50 van het wijkje gemaakt door de helaas ondertussen overleden fotograaf Ab Sipkes die met de bouwpolitie is meegegaan. Die bleken het waardevolst bij de reconstructie.”

Maquette-Situatie 1950

Buurtwinkeltje

Afgelopen week kwam één van de oud-bewoners kijken bij de maquettes. “Zij moest zich eerst oriënteren, herkende daarna verschillende dingen en kon ons vervolgens helpen bij een aantal dingen die we niet wisten.” Zij bracht bijvoorbeeld aan het licht dat het buurtwinkeltje de petroleum die het verkocht niet in het winkeltje zelf bewaarde maar in het huisje daarachter.

Industrialisatie

De molen dateert uit 1734 met bijgebouwen voor het maken van papier en arbeidershuisjes. “Door de industrialisatie werd de molen overbodig en gesloopt in 1843. Mensen verloren hun inkomen en trokken deels weg. Anderen vonden werk in de omliggende kwekerijen voor groente, fruit en bloemen. Rond 1880 werden veel panden omgebouwd tot boerderijen en kamerwoningen van 18 tot 20 vierkante meter.”

Sloop

“Rond 1950 waren veel woningen afgeschreven en onbewoonbaar verklaard.” Toch denkt Rogier dat het buurtschap als geheel vandaag de dag de monumentenstatus zou krijgen. “Dat geldt zeker voor sommige arbeidershuisjes met 18e -eeuwse inrichting.” Hij toont een schaalmodel van zo’n huisje met open vuur en bedstee dat ook te zien is tijdens Open Monumentendag. Zonder aanrecht en waterpomp. “De gemeente wilde in de jaren ’50 krotten opruimen én vond schoon grondwater voor een zwembad. Twee vliegen in één klap. Kom er nu maar eens om dat 200 jaar oude huisjes zo rucksichtslos gesloopt worden. De bewoners hadden een band met het buurtschap, de saamhorigheid was groot. Voor hen bleek de sloop best heftig.”

Maquette-Bouwpakket

Vanillestokjes

Voor Rogier en Gisella zorgt de bewogen geschiedenis nu wél voor afwisseling in hun dagelijks werk dat zich grotendeels achter de computer afspeelt. “Ik ontwerp een of twee keer per jaar een maquette zoals van het stationsgebied en de Ring Zuid. Lekker creatief bezig zijn”, vertelt Gisella. Haar favoriet is de maquette van de Reitdiephaven waarbij ze vanillestokjes omtoverde in speeltoestellen. “Maar De Papiermolen overtreft alles, zo gedetailleerd werk ik normaal niet. Rogier en ik zijn beiden een Pietje Precies.”

Gelaagde geschiedenis

Rogier: “Het nadeel van archeologie is dat je de vondsten boven de grond niet ziet. Na opgravingen gaat slechts een klein deel naar musea. Via de Open Monumentendag willen we de aandacht weer op archeologie vestigen en mensen bewust maken van de gelaagde geschiedenis. Voordat het zwembad er kwam, stond er iets anders. Voor de toekomst hebben we zelfs plannen om met 3D-beelden via apps op locatie te laten zien hoe de Helperlinie eruit zag.”

Programma

Op Open Monumentendag is nog veel meer te doen. Zo staat het Stadhuis bol van de presentaties, rondleidingen, tentoonstellingen en kindertheatervoorstellingen. In de Martinikerk is de fietsroutegids ‘Omwegen’ verkrijgbaar die bezoekers langs bijzondere gebouwen in onze gemeente leidt. In Haren vinden twee themalezingen in de Dorpskerk plaats en een minikermis. Tot de te bezichtigen monumenten behoren onder meer Huize Tavenier in Groningen, korenmolen Widde Meuln in Ten Boer en het schathoes van de voormalige borg in Lellens.

De tijden en het hele programma staan op: www.erfgoed.groningen.nl/openmonumentendag.
Derde foto: het buurtschap in 1830.
Vierde foto: het buurtschap in 1950.