Bouwhistorie

U bent hier: Home Stadsgeschiedenis Bouwhistorie
Bouwhistorie
Document acties

Monumentenzorg bestaat al meer dan 100 jaar. Je zou zeggen dat alle monumenten dan al lang in beeld zijn gebracht en alle kennis die kan worden opgedaan ook inderdaad in boeken, kaarten en archieven is vastgelegd. Helaas, er is op sommige vlakken nog erg weinig bekend! De Monumentenzorg heeft zich heel lang bezig gehouden met de grote monumenten zoals kerken, kastelen, stadhuizen, molens en dergelijke. Wat betreft de historische woonhuizen en boerderijen is in het verleden vaak op grond van uiterlijke kenmerken bepaald welke hiervan als beschermd monument werden aangewezen.

Pelsterstraat 19

Dwarsdoorsnedetekening van Pelsterstraat 19. Achter de voorgevel die is afgewerkt met een 19e eeuwse pleisterlaag gaat een middeleeuws huis schuil. Dit huis is in fasen vergroot en heeft balklagen en kapconstructies van eikenhout.

Pas de laatste decennia is in Nederland bouwhistorisch onderzoek in opkomst als de bovengrondse tegenhanger van het al langer bestaande archeologisch onderzoek. Ondanks de vele verbouwingen in de loop der tijd blijken nog omvangrijke delen van de oudste huizen bewaard gebleven. Eigenlijk is de bebouwing één groot archief waar nog veel historische informatie in verborgen ligt. Onderzoek levert dan ook vaak een schat aan nieuwe informatie op. Dat betekent dus tegelijkertijd dat er nog honderden gebouwen in de gemeente Groningen staan met elementen die teruggaan tot de middeleeuwen en die toch niet beschermd zijn!

De gemeente Groningen voert bouwhistorisch onderzoek uit voorafgaand aan en tijdens verbouwingen van oude panden (zowel beschermde als niet beschermde gebouwen). Dit is onder andere noodzakelijk voor de beoordeling van bouwaanvragen van monumenten en de vaststelling van de monumentale waarde. Vooral tijdens verbouwingen worden veel ontdekkingen gedaan omdat dan de oude constructies en afwerkingen tevoorschijn komen. Steeds weer blijkt dat achter schijnbaar oninteressante gevels en onder traditionele boerderijdaken een eeuwenoude bouwgeschiedenis schuil gaat. In de afgelopen jaren werd daardoor steeds duidelijker dat onze kennis van de ouderdom zeer incompleet is.

Oude Boteringestraat noord. richting
Overzichtsfoto van de Oude Boteringestraat met een grote diversiteit aan dakcontructies, gezien in de richting van de Nieuwe Kerk

In 2002 heeft de gemeente Groningen daarom besloten een grootscheeps bouwhistorisch onderzoek te starten. Doel is een systematisch overzicht te krijgen van alle bouwhistorische elementen van de woonhuizen en boerderijen van vóór 1850 en van de bouwhistorische ontwikkeling van de stad in zijn totaliteit. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen de stad en het buitengebied van de gemeente Groningen.


Bouwhistorisch onderzoek binnenstad
In 2002 begon de zogenaamde voorselectie van dit bouwhistorische onderzoekproject. Tijdens deze inventarisatie bleek dat meer dan 1000 huizen hiervoor in aanmerking kwamen omdat zij bouwhistorische kenmerken vertonen van vóór 1850. In 2003 is begonnen met het eigenlijke onderzoek dat zeker negen jaar gaat duren.
zijaanzicht

Gelkingestraat 20: Tijdens onderhoud aan de gevel werden op de verdieping de bouwsporen gevonden van de oorspronkelijke gevelindeling uit omstreeks 1600. Dit bood genoeg aanknopingspunten om van dit deel van de gevel een reconstructietekening te maken.

Gelkingestraat 20
Gelkingestraat 20 in de tegenwoordige staat

Tijdens het bouwhistorische onderzoek wordt aan de hand van de constructie, de indeling en de (oude) interieurafwerking uit verschillende tijden de bouwgeschiedenis zo nauwkeurig mogelijk gereconstrueerd. Het gaat niet alleen om het uiterlijke aanzien, want dat suggereert in veel gevallen een gebouw van latere datum. Vaak verbergen de gebouwen namelijk nog sporen van hun voorgangers zoals eeuwenoude kelders en kapconstructies, sporen van vroegere indelingen, binnenmuren die vroeger buitenmuren waren en dergelijke. Oude foto’s, tekeningen en archiefgegevens kunnen dan voor belangrijke aanvullende informatie zorgen.
Er worden zoveel mogelijk onderdelen globaal gedateerd. Dit kan aan de hand van de toegepaste constructie (bijvoorbeeld: type kapspant, afmetingen vloerbalken, de vorm van een keldergewelf), materiaalgebruik (bijvoorbeeld eikenhout of grenenhout, kloostermoppen of een klein formaat baksteen) de manier van afwerken (bijvoorbeeld de dikte van een pleisterlaag of de manier waarop houtwerk is geschaafd) of aan de hand van stijlkenmerken (bijvoorbeeld een schouw of een trap in een bepaalde stijl).

Heerestraat 22
Herestraat 22: Boven het verlaagde plafond van de achterkamer in Herestraat 22 werd dit bijzondere behangfragment ontdekt. Het dateert uit het tweede kwart van de 19e eeuw. Opmerkelijk is het iriserende behang onder de bovenrand. Deze techniek om kleuren te laten verlopen werd in 1821 uitgevonden in Oostenrijk.

Interessante vondsten
Inmiddels is er al veel onderzoek gedaan met vaak verrassende resultaten. Aan de Oude Boteringestraat staan de middeleeuwse huizen zij aan zij. Het is een van de oudste en belangrijkste straten in de stad waar al vanaf de 13e eeuw stenen huizen zijn gebouwd. Vele zijn niet meteen herkenbaar, doordat de voorgevel is aangepast aan de mode van de tijd. Zo heeft het pand Oude Boteringestraat 52 een 19e eeuwse voorgevel, maar een casco dat nog uit de 13e eeuw dateert. De helaas niet vanaf de straat zichtbare zijgeveltoppen geven met hun fraai gemetselde rondboognissen een hoogst zeldzaam beeld van 13e eeuwse Romaanse woonhuisarchitectuur. Bij het bouwhistorisch onderzoek dat naar de kapconstructie is verricht bleek een deel van het constructiehout nog uit de bouwtijd te dateren! 

Oude Boteringestr. 52
Oude Boteringestraat 52 is een groot dwarshuis dat omstreeks 1300 werd gebouwd. In de zijgevels is het originele en uiterst zeldzame romaanse muurwerk bewaard gebleven met twee rijen rondboognissen boven elkaar.

Maar ook minder oude huizen zorgen vaak voor verrassingen. Zo werd bouwhistorisch onderzoek gedaan in het pand Visserstraat 66 dat een 19e eeuws uiterlijk heeft. Desondanks  blijkt de eikenhouten kapconstructie uit de 16e eeuw te dateren. De dikke balken waaruit de constructie is gemaakt zijn onderling bevestigd met pen- en gatverbindingen. Al deze onderdelen werden van tevoren klaargemaakt en gemerkt om te voorkomen dat alles door elkaar zou raken. Deze merken zijn nog altijd goed afleesbaar omdat ze met een beitel in het hout zijn gehakt.

Middeleeuwse muurresten in huis aan de Oude Kijk in ’t Jatstraat ontdekt

Tijdens bouwhistorisch onderzoek in het pand Oude Kijk in ’t Jatstraat 20 (gelegen recht tegenover het Broerplein) zijn bijzonder oude muurrestanten ontdekt. Het pand, waarin voorheen Meulema-van der Es kantoormachines was gehuisvest, wordt momenteel grondig verbouwd en deze gelegenheid werd door de bouwhistoricus van de gemeente Groningen aangegrepen om nader onderzoek te verrichten. Het huis heeft een 19e eeuwse voorgevel maar is in aanleg dus veel ouder. Op deze plaats werd in de 13e of 14e eeuw een gebouw neergezet met muren van ongeveer een halve meter dik en gemetseld van kloostermoppen. Op een gegeven moment is het grotendeels afgebroken en in en de 17e eeuw werd op de muurresten een nieuw huis gebouwd. Dit werd een zogenaamd dwarshuis, een breed maar ondiep huis met de daknok evenwijdig aan de straat, net als het linker pand Oude Kijk in ’t Jatstraat 18 dat eveneens uit de 17e eeuw dateert. In de tweede helft van de 19e eeuw werd nr 20 omgebouwd tot het huidige aanzien van een woon-winkelpand met bijpassende forse winkelpui.

In de binnenstad van Groningen staan aan de pleinen en belangrijke straten nog tientallen huizen met een bakstenen kern uit de 13e/14e eeuw, van de Oude Kijk in ’t Jatstraat was dit , op één uitzondering na, niet bekend en werd dit ook niet verwacht. Alleen het imposante Hinckaertshuis (Oude Kijk in ’t Jatstraat 6) dateert uit omstreeks 1300. Uit het bouwhistorisch onderzoek dat tot nu toe in de straat is verricht weten we dat veel huizen uit de 16e en 17e eeuw dateren, een enkele is 15e eeuws. De huizen zijn over het algemeen kleiner dan bijvoorbeeld aan de Oude Boteringestraat, Brugstraat of Herestraat.

Bouwhistorisch onderzoek boerderijen
In de afgelopen decennia is het aantal historische boerderijen in Nederland dramatisch teruggelopen. In 1940 waren er nog 192.000 historische boerderijen. Daarvan waren er in 2003 nog maar 92.000 over. Voor de provincie Groningen geldt dat in de afgelopen 20 jaar  een kwart van de boerderijen met historische waarde is verdwenen. In de gemeente Groningen verdwijnen er 3 à 4 per jaar.

detail historische kaart
Westerseweg 2: Detail gemaakt in 1734 door landmeter Henricus Teijsinga. Afgebeeld is een éénlaags voorhuis met topgevels en een lagere schuur, het type schuur dat tot 1600 gangbaar was. Bouwsporen van dit voorhuis zijn teruggevonden.

Het onderzoek
Ook hier geldt dat er een enorm archief aanwezig is in de vorm van oude boerderijen die veel van hun bouwhistorie nog niet hebben prijsgegeven. De inventarisatie van boerderijen is in 2004 uitgevoerd. Daarbij werd duidelijk dat de gemeente Groningen op dat moment nog 235 boerderijen telde. Daarvan staan er nu nog 102 op dezelfde plek als op de oudste kadasterkaart van rond 1830 is aangegeven. Het bouwhistorische onderzoek omvat 100 boerderijen en is nog steeds in volle gang.

Er wordt onderzoek gedaan naar zowel de binnenkant als de buitenkant van het woongedeelte en de schuren. Zo wordt gekeken naar de kapconstructie, de gebinten, de woonvertrekken, de kelder, maar ook de afwerking van het interieur. De minst verbouwde ruimtes zoals zolder en kelder zijn het interessantst omdat ze vaak de oudste bouwsporen van de boerderij bevatten. Maar in andere delen kunnen natuurlijk evengoed belangrijke vondsten worden gedaan, ook al zitten die vaak verborgen achter voorzetwanden en verlaagde plafonds. Onderzoekers kunnen de sporen dateren en op die manier een beeld geven van de bouwhistorische ontwikkeling van de boerderij. 

Interessante vondsten
In het landschap nemen de historische boerderijen met hun grote daken een prominente plek in. Deze daken worden gedragen door een houten ‘kapstok’ die we gebinten noemen. Bijna al het gewicht wordt opgevangen door de staanders daarvan, de zijmuren dienen vaak alleen als scheidingswand. De gebinten zijn vaak de oudste onderdelen van een boerderij. Zo zijn in enkele boerderijen gebinten gevonden uit de eerste helft van de 17e eeuw. Die van de boerderij aan de Friesestraatweg 422 zijn omstreeks 1610 geplaatst en daarmee de oudste van de gemeente Groningen.

Friesestraatweg 422
Friesestraatweg 422: In de gemeente Groningen unieke gebintconstructie uit 1610. Binnen de gemeentegrens zijn dit de oudste gebinten die destijds volledig met nieuw materiaal zijn gemaakt.

Aan de Westerseweg 2 (ten westen van Zuidwolde) zijn tijdens de sloop bijzondere vondsten gedaan. In een tussenmuur zijn bouwsporen gevonden van een 18e eeuwse voorganger. In deze muur waren een oude daklijn, een oude zoldervloerlijn en een toegang tot deze zolder zichtbaar. Een reconstructie van de voorganger kwam geheel overeen met de afbeelding van de boerderij op een 18e eeuwse kaart!

Westerseweg 2
Westerseweg 2: De kop-hals-romp boerderij is eind 2003 gesloopt. In de muur tussen woon- en bedrijfsgedeelte kwam de oude topgevel tevoorschijn van het éénlaags voorhuis.

Uiteindelijk resultaat

Al met al moet het onderzoek leiden tot een compleet overzicht van de bouwhistorie van alle bouwhistorisch belangwekkende woonhuizen en boerderijen in de gemeente Groningen. Die kennis wordt verwerkt in de Cultuurhistorische Waardenkaart (CWK) die elders op de website te vinden is. Van ieder gebouw dat van historische waarde is, wordt op de kaart de beknopte bouwhistorie weergegeven.

Bovendien kan met de nieuwe bouwhistorische kennis actief worden ingespeeld op actuele ontwikkelingen. Zo kan worden voorkomen dat historisch interessante gebouwen ongemerkt worden gesloopt en kan de kennis worden benut bij de verdere instandhouding en bij eventuele verbouwingen in de toekomst.
Houtskelet

Zijlvesterweg 6: Kop-hals-romp boerderij die volledig nieuw gebouwd is in 1794. Duidelijk zichtbaar is dat de daksporen op een gebintplaat staan die weer door de gebinten wordt opgevangen. Gemaakt tijdens de sloop begin 2004.

Medewerking noodzakelijk

Om een totaal overzicht en inzicht in de bouwhistorie en de nog aanwezige historische elementen te krijgen is het van het grootste belang dat zo veel mogelijk eigenaren en huurders aan het bouwhistorische onderzoek meewerken.
Aan het onderzoek zijn voor de eigenaar dan ook geen kosten of verplichtingen verbonden. Het onderzoek wordt vastgelegd in een uitgebreid en geïllustreerd rapport dat eveneens kosteloos ter beschikking wordt gesteld aan de eigenaar.
 


Laatst gewijzigd op : 09-06-2011 15.24 uur
Deel deze pagina

Attentie!

Wees alert op valse e-mails van DigiD of Belastingdienst

Criminelen proberen achter uw DigiD te komen. Zij sturen e-mails die leiden naar valse websites van DigiD of de Belastingdienst.

Klik niet op links in deze e-mails en gooi ze weg. Vul nooit uw DigiD gegevens in als u niet zeker weet of u op de echte DigiD inlogpagina bent. Controleer of het adres daarvan begint met https://www.digid.nl/.

Op www.digid.nl/veiligheid vindt u meer informatie.