Cultuurhistorie en archeologie: beschermingsvormen

• Rijksmonument
• Gemeentelijk monument
• Beeldbepalend pand
• Beschermd stadsgezicht
• Rijksmonument (archeologisch)
• Gemeentelijk monument (archeologisch)
• Archeologisch verwachtingsgebied (en archeologisch perceel)

Eigenaren en gebruikers van een beschermd monument hebben de plicht het monument in stand te houden en er zorgvuldig mee om te gaan. Voor van rijkswege beschermde monumenten ligt dit vast in de monument, voor gemeentelijke monumenten in de gemeentelijke monumentenverordening. Onafhankelijk daarvan kan een gebouw in een Beschermd stadsgezicht liggen.

In de gemeente Groningen bestaan zowel van rijkswege beschermde monumenten en gemeentelijke monumenten. Daarnaast bestaan er zogenaamde 'beeldbepalende panden' maar deze hebben geen formele status. Ook zijn er door het rijk Beschermde Stadsgezichten aangewezen. Op het gebied van de archeologie zijn er ook monumenten: in de gemeente Groningen zowel archeologische rijksmonumenten als archeologische gemeentelijke monumenten. Ten slotte zijn er nog archeologische percelen en verwachtingsgebieden, beschermd via erfgoedverordening of bestemmingsplan.

Op de CultuurWaardenKaart(CWK) op deze website kunt u snel zien of een pand of een terrein een (archeologisch) monument is, dan wel in een Beschermd Stadsgezicht ligt.
NB. Er kunnen soms combinaties van soorten monumenten mogelijk zijn: een monumentale boerderij op een wierde bijvoorbeeld.

Rijksmonument

Een rijksmonument (RM) is een van rijkswege beschermd gebouw of object. De bescherming van rijksmonumenten is geregeld in de Monumentenwet 1988, die de instandhouding van monumentale en cultuurhistorische waarden tot doel heeft. Voor iedere wijziging aan een RM is een monumentenvergunning èn een bouwvergunning noodzakelijk. Deze kunnen worden aangevraagd bij het Loket Bouwen en Wonen van de Dienst RO/EZ van de gemeente. Als u een informatief vooroverleg met een van de restauratiedeskundigen wil over onderhoudswerkzaamheden of verbouwmogelijkheden kunt u met hen contact opnemen. Onderhoudkosten van een RM zijn fiscaal aftrekbaar. Daarnaast bestaat de mogelijkheid van een laagrentende lening bij het Nationaal Restauratiefonds (NRF). Eigenaren van rijksmonumenten zonder fiscale aftrekmogelijkheden, zoals stichtingen, kunnen een beroep doen op instandhoudingsubsidie in het kader van het Besluit rijkssubsidieregeling instandhouding monumenten (Brim). Meer informatie over rijksmonumenten vindt u op de sites van het Nationaal Restauratiefonds www.restauratiefonds.nl en de Rijksdienst www.cultureelerfgoed.nl. Op de Cultuur Waarden Kaart op deze site zijn alle monumenten met hun redengevende waardering aangegeven.

Gemeentelijk monument
Een gemeentelijk monument (GM) is van gemeentewege beschermd. De bescherming is geregeld in de gemeentelijke monumentenverordening die de instandhouding van monumentale en cultuurhistorische waarden tot doel heeft. Voor iedere wijziging aan een GM is een monumentenvergunning èn een bouwvergunning vereist. Deze kunnen worden aangevraagd bij het Loket Bouwen en Wonen van de Dienst RO/EZ van de gemeente. Voor een informatief vooroverleg over onderhoudswerkzaamheden of verbouwmogelijkheden kunt u een afspraak met een van onze restauratiedeskundigen maken. Voor gemeentelijke monumenten geldt in het kader van de regeling ‘Beter verbeteren’ een bescheiden subsidiebijdrage van maximaal € 2500,- per jaar ten behoeve van instandhouding en herstel van cultuurhistorisch waardevolle onderdelen. In voorbereiding is een regeling voor het verkrijgen van een lening met een lage rente ten behoeve van onderhoudswerkzaamheden, vergelijkbaar met die bij rijksmonumenten. Tot slot bestaat er ook nog de Cultuurfonds-hypotheek www.cultuurfonds.nl. Dit is een laagrentende lening die u kunt aanvragen als u werkzaamheden gaat uitvoeren aan uw gemeentelijke monument. De rente ligt 4,5% onder de reguliere marktrente. Deze aantrekkelijke financieringsfaciliteit is een initiatief van het Nationaal Restauratiefonds en het Prins Bernhard Cultuurfonds. Op de CultuurWaardenKaart op deze site zijn alle (gemeentelijke) monumenten met hun redengevende waardering aangegeven.

Akerkhof 37, hijsrad

Beeldbepalend pand
Een beeldbepalend pand (BBP) is een niet beschermd monument. Dit zijn cultuurhistorisch waardevolle gebouwen zonder formele juridische status. Ze staan dikwijls in Beschermde Stadsgezichten en hebben een belangrijke beeldondersteunende functie. Voor herstel van beeldkwaliteit en ornamenten kan een ‘beter verbeteren’ subsidie worden verleend. Dit is een eenmalige bijdrage van 40% in de subsidiabele kosten. De maximum bijdrage per pand is € 2500,-. Soms kan een beeldbepalend pand ook in aanmerking komen voor een Cultuurfonds-hypotheek www.cultuurfonds.nl.

Van rijkswege Beschermd Stadsgezicht
Beschermde stadsgezichten zijn wijken of onderdelen daarvan, die van algemeen belang zijn wegens hun schoonheid, hun onderlinge ruimtelijke of structurele samenhang dan wel hun wetenschappelijke of cultuurhistorische waarde. In dergelijke gebieden moet zich ten minste één rijksmonument  bevinden.
De binnenstad van Groningen is in 1991 door het rijk aangewezen als Beschermd Stadsgezicht. In 2000 zijn daar uit de periode 1850 – 1940 nog zeven Beschermde Gezichten aan toegevoegd, waaronder de Korrewegwijk en de Schildersbuurt. Op de Cultuurhistorische Waarde Kaart op deze site zijn alle gebieden waarvoor het Beschermde Gezicht geldt met een raster aangegeven. Doel van deze bescherming is het behoud van de stedenbouwkundige en architectonische kwaliteiten en het bewaren van de cultuurhistorische samenhang daarvan. Een en ander is vastgelegd in een beschermend bestemmingsplan, overeenkomstig de Monumentenwet 1988. De regels van de Woningwet zijn per 1 januari 2003 sterk aangescherpt. Werkzaamheden aan gevels die aan de straat gelegen zijn, zijn in een Beschermd Stadsgezicht bijna altijd vergunningplichtig (zoals plaatsing kunststof kozijnen bijvoorbeeld). De Commissie voor Welstand en  Monumenten kijkt extra kritisch naar gebouwen in een Beschermd Stadsgezicht. Voor herstel van beeldkwaliteit en ornamenten kan een ‘beter verbeteren’ subsidie worden verleend (zie hiervoor bij Beeldbepalend pand).

Rijksmonument (archeologisch)
Archeologische rijksmonumenten (ARM) zijn op grond van de Monumentenwet beschermde wierden en terreinen waar belangrijke cultuurhistorische sporen in de bodem zitten. Doel van de rijksaanwijzing is dat deze sporen in tact blijven en de bodem niet geroerd wordt. Een vergunning voor graafwerkzaamheden in een archeologisch rijksmonument moet door de Minister van OCW worden afgegeven. In overleg zal altijd geprobeerd worden om graafwerkzaamheden in een archeologisch rijksmonument te voorkomen. Eerste aanspreekpunt voor de eigenaar van een dergelijk terrein is een van onze gemeentelijke archeologen. U kunt hen bereiken via 050 – 367 8188.

 
Lutkenieuwstraat, kruik 15e eeuw

Gemeentelijk monument (archeologisch)
Gemeentelijke archeologische monumenten (AGM) zijn beschermd op grond van de gemeentelijke monumentenverordening. Het zijn wierden en terreinen waar belangrijke cultuurhistorische sporen in de bodem zitten. Doel van de aanwijzing is dat deze sporen in tact blijven en de bodem niet geroerd wordt. Voor graafwerkzaamheden in een gemeentelijk archeologisch monument moet altijd een vergunning worden aangevraagd. In overleg met de aanvrager zal eerst geprobeerd worden om dergelijke werkzaamheden te voorkomen. Eerste aanspreekpunt voor de eigenaar van een gemeentelijk monument is een van onze gemeentelijke archeologen.

Archeologisch verwachtingsgebied (en archeologisch perceel)

Naast de monumenten en de archeologisch waardevolle terreinen heeft de gemeente haar grondgebied ook ingedeeld in gebieden waarin de kans op het vinden van archeologische sporen hoog, middelhoog of laag is. Deze gebieden zijn aangegeven op de archeologische beleidskaart van de gemeente. De consequenties van voorgenomen bodemverstoring moeten op grond van wetgeving op het gebied van archeologie (2007) worden opgenomen in het bestemmingsplan voor het betreffende gebied. Indien een bestemmingsplan nog niet aan de nieuwe archeologie wetgeving is aangepast gelden hiervoor de bepalingen in hoofdstuk 5 van de Gemeentelijke Erfgoedverordening. Hierin staat dat het in principe verboden is om zonder vergunning de bodem dieper dan 30 cm te verstoren, tenzij dit gebeurt in een gebied met een lage verwachtingswaarde. Voor gebieden met een middelhoge verwachtingswaarde geldt dat deze verstoring vergunningvrij is tot 200 m2. Voor verstoring van gebieden met een hoge archeologische verwachtingswaarde (ook wel archeologische percelen genoemd) is deze vergunningvrij tot 50 m2 en niet dieper dan 50 cm ten opzichte van het maaiveld. Deze hoge verwachtingswaarde geldt ondermeer voor de gehele binnenstad.
NB. Als u een bouwplan uitvoert, of anderszins de bodem verstoort zonder archeologisch onderzoek terwijl dat toch noodzakelijk blijkt te zijn, dan zal dat tot vertraging van de bouwwerkzaamheden leiden en extra hoge kosten voor u met zich meebrengen. Informeer daarom altijd vooraf bij de gemeente.